Poradnik

Prawo własności intelektualnej w działalności księgarza

prawo2

W ramach projektu E-Wiedza Księgarza Fundacja Legalna Kultura przygotowała opracowania dla księgarzy z zakresu prawa. W naszym poradniku znajdą Państwo m.in.: zagadnienia związane z prawem autorskim, pozyskiwaniem środków publicznych na działania promujące czytelnictwo czy funkcjonowaniem ustaw o jednolitej cenie książki w różnych państwach świata. Zachęcamy także do skorzystania z działu Zapytaj prawnika na stronie www.legalnakultura.pl

 

Prawo własności intelektualnej w działalności gospodarczej księgarza

Opracowanie: adwokat Tymoteusz Barański

Prowadzenie księgarni jest co do zasady działalnością gospodarczą. Wyjątkiem są punkty sprzedaży książek realizowanej jako tzw. odpłatna działalność statutowa przez podmioty trzeciego sektora: fundacje i stowarzyszenia. Działalność gospodarcza księgarza, jak każdego przedsiębiorcy, ma charakter zarobkowy – jest nastawiona na osiąganie zysku. Stąd też konieczne jest podejmowanie w jej ramach działań o charakterze reklamowym oraz marketingowym ukierunkowanych na wzrost sprzedaży oferowanego asortymentu książkowego.

 

Prawo autorskie a egzemplarze książek

Jeżeli chodzi o towar oferowany w księgarni, a więc książki, to zazwyczaj są one chronione jako egzemplarze utworów, autorskimi prawami majątkowymi i osobistymi. Wyjątkiem będą wznowienia i reprinty książek, do których autorskie prawa majątkowe wygasły, a więc co do zasady dzieła autorów, od których śmierci upłynęło lat siedemdziesiąt. Książki stanowiące egzemplarze dzieł chronionych są sprzedawane w księgarni po ich wprowadzeniu do obrotu przez wydawcę, co wiąże się z przeniesieniem własności danego nakładu na dystrybutora, hurtownika, czy też samego księgarza. Z wprowadzenia nakładu książek do obrotu wynika tzw. wyczerpanie prawa, co oznacza, że uprawniony z autorskich praw majątkowych traci prawo zezwalania na dalszy obrót egzemplarzami składającymi się na taki nakład. Stąd dalsza odsprzedaż książek, czy to przez samego księgarza, czy przez osobę, która zakupiła dany egzemplarz, nie podlega kontroli ani ze strony wydawcy ani ze strony samego twórcy.

 

Prawo autorskie a działania reklamowe i promocyjne

Należy pamiętać, że również działania w zakresie reklamy i promocji asortymentu księgarni muszą pozostawać w zgodzie z prawem, zwłaszcza zaś z przepisami ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Oznacza to, że wszelkie materiały, które księgarz wykorzystuje w działalności promocyjnej i marketingowej, jak w szczególności plakaty, bannery, ulotki, katalogi, treści na stronach internetowych, muszą podlegać przysługującemu temu przedsiębiorcy uprawnieniu do określonej postaci eksploatacji albo też należeć do kategorii materiałów, które nie podlegają autorskim prawom majątkowym.

 

Korzystanie z materiałów reklamowych na podstawie umowy

Jeśli chodzi o materiały chronione, to źródłem uprawnienia do ich wykorzystywania przez księgarza może być umowa z twórcą lub jego następcą prawnym. Taki kontrakt mający charakter umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych albo umowy licencyjnej uprawnia księgarza do korzystania z określonego w niej utworu. Na podstawie powyższej umowy księgarz może zamówić opracowanie materiałów promocyjnych lub reklamowych, które następnie będzie rozpowszechniał w ramach swojej działalności gospodarczej. Oczywiście materiały promujące daną pozycję mogą również być przekazane księgarzowi przez wydawcę, czy dystrybutora. Również w takim przypadku ich rozpowszechnianie opiera się na – czasem zawartej w sposób domyślny – umowie z podmiotem uprawnionym.

 

Dozwolony użytek chronionych utworów (licencje ustawowe)

Legalne korzystanie z cudzej twórczości nie musi się opierać na umowie z uprawnionym. Ustawa o prawie autorskim zawiera szereg przepisów zezwalających na wkroczenie w określonym zakresie w sferę objętą monopolem autorskim twórcy, w celach związanych z interesem publicznym lub prywatnym, który ustawodawca postrzega jako na tyle istotny, że musi przed nim ustąpić interes podmiotów uprawnionych z praw autorskich. Przepisy te określa się jako regulujące dozwolony użytek chronionych utworów. Mów się też o tzw. licencjach ustawowych. Najbardziej znaną z nich jest ta, która reguluje dozwolony użytek osobisty chronionych utworów (art. 23 ustawy). Jednak nie obejmuje ona rozpowszechniania utworów chronionych, a więc nie może posłużyć księgarzowi do promocji i reklamy. Jednak wśród licencji ustawowych znajdują się takie, które z powodzeniem można w tym celu wykorzystać. Najistotniejszą normuje art. 333 ustawy autorskiej, który stanowi w ust. 1, że  wolno korzystać z utworów w celu reklamy m.in. publicznej sprzedaży utworów, w zakresie uzasadnionym promocją tej wystawy lub sprzedaży, z wyłączeniem innego handlowego wykorzystania. Ust. 2 tego przepisu przewiduje z kolei, że  chodzi tu o korzystanie z utworów w ogłoszeniach, katalogach i innych materiałach rozpowszechnianych dla promocji m.in. sprzedaży oraz wystawienie lub inne udostępnianie egzemplarzy utworów dla tych celów. Na podstawie tej licencji ustawowej księgarnie są uprawnione do publicznego wystawiania egzemplarzy książek, których okładki zazwyczaj są chronione prawem autorskim jako utwory plastyczne. Licencja pozwala również na zamieszczanie okładek książek w katalogach księgarni, w tym internetowych. Należy zauważyć, że ekspozycja okładek nie stanowi w świetle powyższej licencji ustawowej jedynej postaci dozwolonego wykorzystywania utrwalonych w nich utworów w celu reklamowym.

Inną znaną postacią dozwolonego użytku jest tzw. prawo cytatu, uregulowane w art. 29 ustawy autorskiej. Pozwala ono na przytaczanie w utworach stanowiących samoistną całość urywków rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnionych utworów plastycznych, utworów fotograficznych lub drobnych utworów w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości. Jednak korzystanie na tej podstawie z fragmentów oferowanych książek napotyka dwie trudności. Po pierwsze dla legalnego korzystania z prawa cytatu musi zaistnieć tzw. dzieło cytujące. Oznacza to, że księgarz nie może interesującego fragmentu z oferowanej pozycji udostępnić czy też upublicznić w sposób samoistny – np. poprzez wyeksponowanie go na wystawie lub w swoim lokalu. Brak jest bowiem wówczas utworu w ramach, którego następuje cytowanie. Po drugie cytat jest chroniony tylko wówczas gdy realizuje określone cele. Wskazany przepis wymienia pięć z nich: wyjaśnianie, polemikę, analizę, nauczanie oraz prawa gatunku twórczości. Katalog ten nie jest zamknięty, zatem mogą zaistnieć inne cele uzasadniające cytowanie, jednak w nauce prawa zwraca się uwagę, iż powinny być one zbliżone do celów wyraźnie wskazanych przez ustawodawcę. Stąd też odwoływanie się do prawa cytatu, uzasadniając go celami reklamowymi, czy marketingowymi jest obarczone ryzykiem prawnym.

 

Materiały fotograficzne

W swojej działalności reklamowej lub promocyjnej księgarz często będzie chciał sięgnąć do fotografii, odnoszących się do tematyki promowanej pozycji, jej autora etc. Należy pamiętać, że co do zasady każda fotografia jest utworem chronionym prawem autorskim. Ustawa wprost mówi w art. 1 ust. 2 pkt 3 o fotografiach, jako jednej z kategorii utworów. Obecnie uważa się, że fotografie spełniają również zasadnicze dla definicji utworu kryteria indywidualności oraz twórczości, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy. Wyjątkiem będą takie zdjęcia, w których piętno indywidualności fotografa nie może się w ogóle odcisnąć. Dotyczy to np. zdjęć paszportowych, legitymacyjnych, czy też fotografii wykonanych przez tzw. fotołapki. Nie są również utworami fotografie mające charakter całkowicie odtwórczy, np. reprodukcje fotograficzne obrazów i skany. Stąd też warto zakładać, że materiały fotograficzne, które chcemy wykorzystać, czy to w lokalu, czy na swojej stronie internetowej mogą być chronione prawem autorskim i postarać się o zezwolenie twórcy, chyba że mamy pewność, że od jego śmierci upłynęło już ponad siedemdziesiąt lat.

 

Prawo do wizerunku

W reklamie i promocji książki istotnym może być posługiwanie się materiałami zawierającymi wizerunki osób, co dotyczy zwłaszcza autorów książek, czy też bohaterów pozycji o charakterze biograficznym. Trzeba pamiętać, że wizerunek osoby fizycznej jest dobrem chronionym zarówno przez ustawę autorską jak i – jako dobro osobiste – przez Kodeks cywilny. Ustawa o prawie autorskim stanowi, w art. 81 ust. 1, że  rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. W przypadku braku wyraźnego zastrzeżenia zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli osoba ta otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie. Z kolei ust. 2 tego przepisu stanowi, że zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych (pkt 1) oraz osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza (pkt 2). Jeśli więc chodzi o wizerunki autorów, czy rzeczywistych bohaterów książek,  będących osobami publicznie znanymi, np. polityków, artystów, postaci historycznych, to dozwolone jest rozpowszechnianie ich wizerunku również w celach promocji, czy reklamy sprzedawanych egzemplarzy książek. Nierzadko autorzy w umowach z wydawcami wprost wyrażają zgodę na korzystanie ze swego wizerunku w powyższych celach. W takim wypadku otrzymanie od wydawcy materiałów promocyjnych zawierających wizerunek autora rodzi domniemanie faktyczne, że autor wyraził zgodę na taką formę reklamy i promocji. W sytuacjach wątpliwych, np. autora nieznanego, niebędącego osobą publiczną,  warto postarać się o wyrażenie przez niego zgody na wykorzystywanie jego wizerunku w celu zareklamowania jego twórczości. Należy pamiętać, że zamieszczenie wizerunku osoby w Internecie nie oznacza, że nastąpiło to legalnie i że każdy zainteresowany może z tego dobra skorzystać. Trzeba też mieć na względzie, że w przypadku fotografii przedstawiającej osobę, mamy najczęściej do czynienia z dwoma dobrami: utworem fotograficznym oraz jej wizerunkiem. Dla legalnego wykorzystanie takiego materiału konieczne jest istnienie zarówno podstawy do rozpowszechniania utworu fotograficznego, jak i samego wizerunku osoby przedstawionej na zdjęciu. Wizerunek oprócz dobra chronionego przez ustawę autorską należy także do kategorii dóbr osobistych. Osoba, której wizerunek podlega wykorzystaniu może więc dochodzić zarówno roszczeń opartych na prawie autorskim, jak i ochrony swojego dobra osobistego. Wykorzystanie wizerunku, choćby miało podstawę we wskazanym wyżej przepisie, nie może mieć charakteru godzącego w cześć, godność, czy dobre imię osoby przedstawianej, nawet jeśli chodzi o materiały, które zostały wytworzone, czy wcześniej rozpowszechnione przez kogoś innego.

 

Domena publiczna

Domena publiczna to pojęcie nie posiadające definicji ustawowej.  Najczęściej zalicza się do niej:

  • przejawy myśli ludzkiej, które nie spełniają kryteriów twórczości i indywidualności,
  • utwory, których ochrona wygasła ze względu na upływ czasu,
  • przejawy myśli ludzkiej, które nie cechują się określonym sposobem wyrażenia, np. koncepcje matematyczne, idee, procedury
  • wytwory ludzkiego intelektu, które z mocy prawa nie są chronione przez prawo autorskie (np. akty normatywne, urzędowe znaki i symbole, czy proste informacje prasowe).

Materiały znajdujące się w domenie publicznej co do zasady mogą być swobodnie wykorzystywane w każdym celu, a więc także dla reklamy i promocji działalności gospodarczej. Należy jednak pamiętać, że w odniesieniu do praw autorskich mówimy o dwóch kategoriach: prawach majątkowych oraz osobistych. W domenie publicznej znajdują się utwory, których okres ochrony już upłynął, a więc prawa majątkowe do nich wygasły. Jednak autorskie prawa osobiste mają charakter niewygasalny (art. 16 ustawy), więc nie jest dozwolone takie korzystanie z utworów będących w domenie publicznej, które mogłoby skutkować naruszeniem praw osobistych twórcy, takich jak prawo do autorstwa, czy też prawo do nienaruszalności treści i formy utworu. Istnieją również utwory należące do domeny publicznej, do których – ze względu na czas ich stworzenia – prawa osobiste w ogóle nie powstały. W nauce prawa wskazuje się, że dotyczy to twórczości nie późniejszej niż koniec XVIII wieku. Korzystanie z domeny publicznej nie wiąże się z koniecznością uzyskiwania jakichkolwiek zgód lub ponoszenia opłat. W Internecie dostępnych jest szereg serwisów, które udostępniają materiały z domeny publicznej, zarówno graficzne, jak i tekstowe. Bogate zbiory znajdują się w Polonie (polona.pl), jednej z najnowocześniejszych bibliotek cyfrowych na świecie i jednocześnie największej tego typu bibliotece w Polsce, która obecnie udostępnia ponad 2 miliony obiektów cyfrowych. Listę – choć niepełną – bibliotek cyfrowych można odnaleźć w Wikipedii (kliknij tutaj). Wiele bibliotek i muzeów oferuje również dostęp do swoich zasobów z zakresu sztuki, np. The British Library (kliknij tutaj). Należy pamiętać, że nie wszystkie zasoby prezentowane w Internecie jako należące do domeny publicznej rzeczywiście spełniają to kryterium. Dlatego też ważnym jest, aby korzystając z zasobów cyfrowych o takim statusie, pozyskiwać je z wiarygodnych źródeł.

Fot. Pixabay 

Program kursu

Program kursu jest pusty

Źródła i bibliografia: