Poradnik

Prawo w księgarni: jednolita cena książki

prawo1

W ramach projektu E-Wiedza Księgarza Fundacja Legalna Kultura przygotowała opracowania dla księgarzy z zakresu prawa. W naszym poradniku znajdą Państwo m.in.: zagadnienia związane z prawem autorskim, pozyskiwaniem środków publicznych na działania promujące czytelnictwo czy funkcjonowaniem ustaw o jednolitej cenie książki w różnych państwach świata. Zachęcamy także do skorzystania z działu Zapytaj prawnika na stronie www.legalnakultura.pl.

 

Jednolita cena książki w różnych państwach świata

Opracowanie: adwokat Tymoteusz Barański

Historia

Ingerencje w rynek księgarski poprzez mechanizmy wprowadzające sztywną lub widełkowo określoną końcową cenę książki, w odróżnieniu od samoistnego jej kształtowania na zasadach popytu i podaży, funkcjonują w różnych państwach od ponad stu pięćdziesięciu lat.

Rozwiązania te początkowo opierały się na mechanizmach umownych, albo też – co współcześnie jest regułą – ustawowych. Do pierwszych tego typu instytucji należało porozumienie zawarte w 1829 r. przez wydawców brytyjskich, którzy dążyli do ograniczenia skutków rabatów udzielanych przez księgarzy. W drugiej połowie XIX w. podobne porozumienie zostało zawarte przez duńskich wydawców i księgarzy. Zbliżone zasady przyjęto w ramach wewnętrznych przepisów niemieckiego stowarzyszenia wydawców i księgarzy (Börsenverein). Z kolei w XX w. i później mechanizm kształtowania końcowych cen książki pojawił się w ustawodawstwach szeregu państw; m.in. Francji, Węgier, Włoch, Szwecji, Japonii, Holandii, Australii, Finlandii, Irlandii oraz Austrii. Dotyczy to również Niemiec, które w 2002 r. zastąpiły funkcjonujący tam model wewnątrzorganizacyjny unormowaniami ustawowymi. Jednocześnie niektóre państwa, jak np. Wielka Brytania  w 1995 r. oraz Szwecja w 1970 r., zrezygnowały z dopuszczalności kształtowania jednolitej ceny książki. Z kolei inne państwa decydowały się wdrażanie służących temu celowi rozwiązań. Poczynając od lat siedemdziesiątych mechanizmy wdrażające jednolitą cenę książki wprowadzono m.in. w Hiszpanii, Portugalii, Korei Południowej, Argentynie, Meksyku, Grecji, Libanie, Izraelu, Sri Lance oraz Tajlandii.

 

Stosowanie w innych państwach

W większości państw stosujących obecnie system jednolitej ceny książki ma on oparcie w powszechnie obowiązujących przepisach prawa. Wyjątkiem są porozumienia wydawców, księgarzy i hurtowników, co obecnie dotyczy np. Japonii.  Pomimo istniejących różnic każdy z systemów krajowych opiera się na zasadzie terminowości powodującej, że ograniczenia cenowe mają zastosowanie tylko przez wskazany okres liczony najczęściej od wprowadzenia książki do obrotu. Większość systemów dopuszcza rabaty oparte na przesłankach podmiotowych (szczególne kategorie nabywców) oraz przedmiotowych (szczególne rodzaje książek lub sprzedaż w szczególnych okolicznościach).  Systemami są zawsze objęte książki drukowane. Niektóre państwa wyłączyły jednak e-booki spod zakresu działania przepisów o cenie jednolitej. Dotyczy to np. Włoch, Japonii, Libanu oraz Holandii. Zakres czasowy obowiązku stosowania ceny jednolitej waha się zazwyczaj od 6 miesięcy (Słowenia) do 2 lat (Hiszpania, Austria, Grecja). Dopuszczalne rabaty wahają się od 5% do 20% i dotyczą sprzedaży książek bibliotekom, szkołom instytucjom kultury, czy też sprzedaży podczas targów książki. Niektóre systemy, np. niemiecki, w ogóle nie przewidują co do zasady rabatów, które mogą być udzielane indywidualnie i wyjątkowo. Szereg państw wyłączyło podręczniki szkolne spod systemu jednolitej ceny książki, co dotyczy w szczególności Austrii, Grecji, Norwegii i Portugalii.

 

Argumenty za i przeciw

Zwolennicy jednolitej ceny książki wskazują przede wszystkim na nieadekwatność mechanizmów rynków w odniesieniu do rynku księgarskiego. Argumentują, że książka jest szczególnym dobrem kultury, którego rzeczywista wartość nie zawsze jest adekwatna do popytu, co sprawia, że brak regulacji cenowej rynku księgarskiego, powodować może szereg ujemnych skutków. Z kolei stosowanie mechanizmu regulującego cenę detaliczną książek przyczynia się do zwiększenia nakładów, zwiększa różnorodność oferty wydawniczej, dostępność książki a także przyczynia się do promocji czytelnictwa. Jednolita cena książki umożliwia funkcjonowanie i rozwój małych i średnich księgarni, które nie są w stanie konkurować z gigantami rynku w warunkach toczonych przez nich wojen cenowych. Jako przykład wskazuje się tutaj sytuację we Francji stosującej jednolitą cenę książki, gdzie, zgodnie z raportem Międzynarodowego Stowarzyszenia Wydawców Global Fixed Book Price Report, w 2014 r. niezależnym księgarniom przypadał udział w rynku w wysokości 22%, podczas gdy w Wielkiej Brytanii, która zniosła system ceny jednolitej, od 2005 r. jedna trzecia takich księgarń zaprzestała działalności, zaś łączny udział w rynku tych, które zdołały się utrzymać,  zmniejszył się do 4% w 2014 r. Zwolennicy jednolitej ceny książki wskazują także na dobroczynny wpływ tego rozwiązania na kulturę wyrażający się w zwiększeniu dostępności wartościowych pozycji o niskim popycie, zwłaszcza tzw. literatury wysokiej, poezji, czy też publikacji naukowych. Wskazuje się tu na powstającą dla wydawców możliwość finansowania przez bestsellery pozycji mniej popularnych, czy ryzykownych wydawniczo, np. mniej znanych autorów (cross-subsidisation). Wreszcie wskazuje się na korzyści systemu płynące dla twórców. W systemach cen rynkowych należny autorom udział w przychodach ze sprzedaży książek jest ostatecznie zależny od sprzedawców i dystrybutorów, którzy zazwyczaj dokonują szybkich przecen, zmierzając do upłynnienia nakładu w celu wprowadzenia do oferty kolejnych nowości. Jednocześnie autorzy, zawierając umowy wydawnicze, nie są w stanie skalkulować możliwego do uzyskania przychodu, co sprawia, że twórczość nierzadko nie może stać się stabilnym źródłem utrzymania, to zaś zmusza wielu autorów do rezygnacji z szeroko pojętej działalności literackiej.

Z kolei przeciwnicy jednolitej ceny książki argumentują, że każdy rynek działa najlepiej w warunkach swobody kształtowania cen przez popyt i podaż. Sztywne ceny godzą przede wszystkim w konsumentów – czytelników, którzy tracą możliwość zakupu książki po tańszej, zdeterminowanej przez czynniki rynkowe, cenie. Księgarze powinni w konsekwencji dysponować swobodą określania ceny końcowej książki, zgodnie z rzeczywistym popytem. Wskazuje się także, że system cen rynkowych pozwala na tani zakup książek nie będących bestsellerami ani premierami oraz szybki dostęp do przecen. Krótki „cykl życia” książki, powoduje, że już kilka miesięcy po premierze może ona zostać kilkakrotnie przeceniona lub trafić do taniej księgarni, co zwiększa jej dostępność dla mniej zasobnego czytelnika. Również argument, że jednolita cena książki umożliwia finansowanie mniej popularnych lub ryzykownych pozycji, bywa negowany. Jego przeciwnicy twierdzą, że na taką tezę nie ma żadnych dowodów. Nie przeprowadzono dotąd badań, które jednoznacznie potwierdziłyby, że istotnie taki mechanizm funkcjonuje. Tymczasem tym, co rzeczywiście umożliwia wzajemne finansowanie poszczególnych publikacji, jest zysk ze sprzedaży. To właśnie wolna cena książki ma zapewniać wydawcom możliwość publikowania pozycji niepopularnych, specjalistycznych, czy ryzykownych. Przeciwnicy jednolitej ceny książki wskazują też, że każdy mechanizm, który ją wprowadza, stanowi naruszenie zasad konkurencji. Ich zdaniem państwo nie powinno tej konkurencji zakłócać poprzez nieuzasadnione i nieprzystające do systemów gospodarki rynkowej regulowanie cen w jednym segmencie rynku. Również argument o dobroczynnym wpływie jednolitej ceny książki na przychody twórców może zostać poddany krytyce. Po pierwsze obowiązywanie systemu jednolitej ceny książki nie oznacza, że wydawca będzie musiał tę cenę określić już na etapie zawierania umowy z twórcą. W konsekwencji nie eliminuje się niepewności finansowej przedsięwzięcia, jakim jest działalność twórcza. Niezależnie od tego, jednolita cena książki nie determinuje powodzenia sprzedaży nakładu danej publikacji. Stąd też twórca, którego przychody uzależnione są od wyników tej sprzedaży, nie znajduje się w istocie w lepszej sytuacji niż w systemie wolnej ceny książki, bowiem i tak jego zyski uzależnione są od czynników rynkowych, których nie da się w pełni przewidzieć. Stąd lepszym narzędziem polityki kulturalnej państwa w odniesieniu do rynku wydawniczego jest subsydiowanie twórców i finansowanie tłumaczeń wartościowych pozycji.  Kluczowe argumenty przeciwników systemu jednolitej ceny książki zostały podsumowane w publikacji V. Ringstad’a On the cultural blessings of fixed book prices.

Istnieje również stanowisko pośrednie, zgodnie z którym stosowanie ceny jednolitej jest uzasadnione wyłącznie w odniesieniu do książki drukowanej, jednak argumenty na jego rzecz nie mają zastosowania do e-booków. Brak materialnego nośnika, a co za tym idzie kosztów druku, dystrybucji egzemplarzy etc. powoduje, że upada argument o możliwości wzajemnego finansowania publikacji o różnym stopniu ryzyka wydawniczego. Z kolei zasadniczy sposób rozpowszechniania e-booków powoduje, że ich sztywna cena nie przyczyni się do utrzymania i rozwoju sieci niewielkich, niezależnych księgarni. Zwolennicy tego stanowiska zwracają uwagę także na wątpliwości, jakie tego rodzaju ograniczenie budzi na gruncie prawa unijnego. W odróżnieniu bowiem od książek drukowanych, stanowiących towary, e-booki są traktowane jak usługi, w odniesieniu do których stosowanie wszelkich ograniczeń w zakresie ich swobodnego przepływu może być uznane za godzące w jedną z fundamentalnych swobód wspólnotowych. Sprzeczność ta nie jest oczywista, niemniej jednak problem został dostrzeżony przez Komisję, która badała w tym kontekście przepisy obowiązujące we Francji, jednak nie zdecydowała się na wszczęcie formalnego postępowania.

 

Projekt ustawy

Poselski projekt ustawy o jednolitej cenie książki wpłynął do Sejmu w maju 2017 r. W lipcu br. został skierowany do pierwszego czytania w komisjach.

Podstawowe obowiązki wydawcy, importera i sprzedawcy końcowego

  • Przed wprowadzeniem książki do obrotu wydawca i importer mają być obowiązani do ustalenia jednolitej ceny książki, umieszczenia tej ceny oraz informacji o dacie wydania na książce (oraz ewentualnie w katalogu internetowym) a także poinformowania o cenie odpowiedniej instytucji, którą wskazać ma w rozporządzeniu minister właściwy do sprawy kultury i dziedzictwa narodowego.
  • Powyższe obowiązki mają dotyczyć wszystkich książek, zdefiniowanych w projekcie przez odwołanie do symbolu 58.11.1 lub 58.11.2 PKWiU, a więc zarówno książek drukowanych, jak i e-booków, przy czym przewidziane są wyłączenia przedmiotowe w odniesieniu do :
  • wydań na zamówienie nieprzekraczających 100 egzemplarzy w ciągu 12 miesięcy od wprowadzenia książki do obrotu,
  • wydań bibliofilskich w nakładach do 500 egzemplarzy,
  • książek artystycznych wydawanych z wykorzystaniem rękodzielnictwa
  • wydanych poza granicami RP w języku innym niż polski i sprowadzonych na terytorium RP;
  • książek wybrakowanych wadliwych lub uszkodzonych.

 

  • Obowiązki przewidziane w projekcie odnosić się mają się do sprzedaży na rzecz wszystkich nabywców końcowych, zdefiniowanych jako podmioty, które nabywają książkę w celach innych niż jej sprzedaż, w szczególności sprzedaż w ramach wykonywanej przez siebie działalności gospodarczej, przy czym projekt przewiduje wyłączenie podmiotowe w odniesieniu do sprzedaży książki na własny użytek wydawcy, importerowi, przedsiębiorcom wykonującym działalność gospodarczą w zakresie dystrybucji książek, pracownikom tych podmiotów, autorowi książki oraz bibliotece. Można mieć wątpliwości, czy pojęcie własnego użytku, jakim posługuje się tu projekt (art. 9) jest adekwatne do natury osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych.

 

  • Jednolita cena książki ma, zgodnie z projektem, dotyczyć także przedsprzedaży oraz sprzedaży na raty, może być jednak różnicowana w odniesieniu do:
  • poszczególnych części wydań wielotomowych encyklopedii lub słowników, serii oraz kolekcji książek, które mogą być sprzedawane po innej cenie niż cały zbiór;
  • książek oferowanych prenumeratorom dzienników lub czasopism przez wydawców tych periodyków, z tym że obniżka nie może przekroczyć 80% jednolitej ceny książki;
  • książek wydawanych w różnych standardach edytorskich.

 

Okres obowiązywania ceny jednolitej

  • Jednolita cena książki ma obowiązywać w okresie od daty wprowadzenia książki do obrotu do upływu 12 miesięcy, licząc od pierwszego dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym wprowadzono książkę do obrotu, przy czym po upływie 6 miesięcy tego okresu wydawca i importer mają być, zgodnie z projektem, uprawnieni do wycofania z rynku całego nakładu książki i ustalenia nowej jednolitej ceny książki obowiązującej do końca tego okresu. Zmiana stawki podatku VAT ma uprawniać do aktualizacji ceny.

 

Stosowanie ceny jednolitej

  • Sprzedawca końcowy, zdefiniowany w projekcie jako podmiot wykonujący działalność gospodarczą w zakresie obrotu książkami, który sprzedaje książkę nabywcy końcowemu, ma być obowiązany do stosowania ceny jednolitej poprzez sprzedaż książki nabywcy końcowemu po cenie nie niższej niż 95% i nie wyższej niż 100% jednolitej ceny książki, co oznacza, że możliwe jest jedynie udzielenia rabatu, ale już nie sprzedaż po cenie wyższej, przy czym dopuszczalne mają być rabaty:
  • do 80%, jeżeli książka jest nabywana przez instytucję kultury, jednostkę organizacyjną systemu oświaty, uczelnię, instytut badawczy, instytut naukowy Polskiej Akademii Nauk lub podmioty nabywające książkę na potrzeby funkcjonowania tych jednostek organizacyjnych;
  • do 85%:
  • jeżeli książką tą jest podręcznik kupowany przez stowarzyszenie rodziców uczniów danej szkoły korzystających z danego podręcznika;
  • podczas trwających nie dłużej niż 4 dni targów książki, w czasie których książki do sprzedaży oferuje co najmniej 10 sprzedawców końcowych.

 

Dodatkowe obowiązki uczestników rynku

Projekt przewiduje nałożenie na sprzedawcę końcowego szczególnego obowiązku, niezwiązanego bezpośrednio z przedmiotem projektowanej ustawy, tj. zamówienia dla nabywcy końcowego na jego żądanie jednego egzemplarza książki niedostępnej w punkcie sprzedaży a objętej ofertą handlową wydawcy lub importera, pod warunkiem dostępności tej książki u wydawcy lub importera, po zapłaceniu przez nabywcę końcowego jednolitej ceny książki. W takim przypadku sprzedawca końcowy ma być uprawniony do obciążenia nabywcy końcowego wyłącznie kosztami związanymi z dostarczeniem książki. Spod zakresu tego obowiązku mają być jednak wyłączeni sprzedawcy końcowi prowadzący punkty sprzedaży, w których przeważająca działalność nie polega na sprzedaży książek, w szczególności punkty sprzedaży prasy i sklepy wielobranżowe.

Projekt przewiduje, że w okresie obowiązywania jednolitej ceny książki zakazane ma być  w ramach prowadzonej działalności gospodarczej:

  • informowanie o sprzedaży książki po cenie niższej niż jednolita cena książki w punkcie innym niż punkt sprzedaży książki nabywcy końcowemu;
  • oferowanie książki jako bezpłatnego dodatku do produktów lub usług, a także oferowanie produktów lub usług jako dodatków do książki, zarówno bezpłatnych, jak i po cenie znacząco odbiegającej od ceny rynkowej tych produktów lub usług, chyba że sprzedaż tych produktów lub usług łącznie z książką zostanie przewidziana przez wydawcę lub importera i uwzględniona przez te podmioty w jednolitej cenie książki.

 

Sankcje z tytułu naruszenia obowiązków uczestników rynku

Penalizacja naruszeń jako wykroczeń

Przepisy karne przewidziane w projekcie przewidują kontrawencjonalizację, tj. penalizację jako wykroczenia następujących typów czynów:

  • nieustalenia jednolitej ceny książki;
  • nieumieszczenia trwale jednolitej ceny książki na książce oraz nie zamieszczenia jej w internetowym katalogu wydawcy, jeżeli takowy prowadzi,
  • nie umieszczenia na książce oraz w internetowym katalogu wydawcy, jeżeli takowy prowadzi, informacji o miesiącu i roku wprowadzenia książki do obrotu albo umieszczenia informację nieprawdziwą,;
  • niesprzedawania egzemplarzy książki po jednolitej cenie książki w okresie jej obowiązywania;
  • informowanie  o sprzedaży książki po cenie niższej niż jednolita cena książki w punkcie innym niż punkt sprzedaży książki nabywcy końcowemu,
  • oferowania książki jako bezpłatnego dodatku do produktów lub usług lub oferowanie produktu lub usługi jako dodatków do książki

Niezależnie od oceny samej zasadności wprowadzenia jednolitej ceny książki do polskiego porządku prawnego oraz zasadniczych rozwiązań legislacyjnych przewidzianych w merytorycznych przepisach projektu, tak ujęte przepisy karne dotknięte są licznymi usterkami legislacyjnymi, na co zwrócił uwagę w swej opinii do projektu Prokurator Generalny. Wydaje się też, że instytucją penalną, która lepiej odpowiadałaby zamierzeniu projektodawców i byłaby adekwatna do charakteru działalności przedsiębiorców, jako podmiotów obowiązków przewidzianych w projekcie, byłaby administracyjna kara pieniężna, przewidziana  np. w ustawie z dnia 9 maja 2014 r. o informowaniu o cenach towarów i usług (Dz.U. z 2017, poz. 1830), nie zaś kara za wykroczenie. Ujęcie naruszeń obowiązków przewidzianych w projekcie przez podmioty tych obowiązków jako tzw. deliktów administracyjnych, skutkujących możliwością nałożenia na te podmioty przez organ administracji publicznej kar pieniężnych w drodze decyzji administracyjnych umożliwiłoby dostosowanie rozmiaru kar do faktycznych rozmiarów działalności gospodarczej naruszycieli i nie skutkowałoby kolejnym rozszerzeniem i tak już zbyt szerokiej właściwości sądów powszechnych.

 

Skutki cywilne sprzedaży książki po cenie innej niż jednolita

Inną kwestią, na którą warto zwrócić uwagę, są cywilne konsekwencje naruszenia przewidzianych w projekcie obowiązków przez uczestników rynku książki. O ile nie ma to większego znaczenia w odniesieniu do nieustalenia jednolitej ceny książki przez wydawcę lub importera, to trzeba rozważyć, jakie byłyby skutki sprzedaży książki przez sprzedawcę końcowego na rzecz nabywcy końcowego po cenie innej niż jednolita. Skoro projektowana ustawa nakłada na sprzedawcę obowiązek sprzedaży po cenie jednolitej, to umowa sprzedaży przewidująca cenę inną niż jednolita byłaby umową sprzeczną z ustawą, a więc nieważną. Zgodnie z art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego, czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Jednak przepisy projektowanej ustawy nie przewidują, że w przypadku sprzedaży po innej niż jednolita cenie, stosuje się cenę jednolitą. Nie jest również możliwe stosowanie przepisu art. 58 § 3 Kodeksu cywilnego przewidującego w odniesieniu do m.in. umów sankcję częściowej nieważności, bowiem nie może to dotyczyć postanowień umowy, które kształtują jej zasadniczą treść, a takim jest bez wątpienia cena. W konsekwencji należałoby uznać, że umowa sprzedaży książki po cenie innej niż jednolita byłaby –  przy obecnym kształcie przepisów projektu –  umową w całości bezwzględnie nieważną, co rodziłoby istotne konsekwencje zarówno dla sprzedawcy końcowego, jak i dla nabywcy końcowego. Obie strony miałyby bowiem prawo żądania zwrotu wzajemnych świadczeń: sprzedawca egzemplarza książki wydania mu towaru, zaś nabywca zwrotu uiszczonej ceny. Skutek taki zdaje się być zbyt daleko idący i wykraczający poza zakładane cele projektowanej ustawy.

Fot. Pixabay

Program kursu

Program kursu jest pusty

Źródła i bibliografia: